Tiszavidék


IPA

CSS Templates 1 CSS Templates 2 CSS Templates 3 CSS Templates 4 Flash Templates 1 Flash Templates 2 Flash Templates 3 Flash Templates 4

ALĐE

Položaj, naseljenost

Alđe se prostire na 11 kilometara od Segedina, a na 15 kilometara od Hodmezevašarhelja na desnoj obali Tise, u segedinskom okrugu županije Čongrad. Zauzima površinu od 75,77 km², gustina naseljenosti je 68,75 osoba/km². Ukupna naseljenost 1. januara 2010. iznosila je 5.209 ljudi. Gradovi pobratimi su: Heberstfelden (Nemačka), Uivar (Rumunija), Martonoš (Srbija) i Korođ (Hrvatska).

Grb

Grb opštine je uspravni štit sa okruglim postoljem, koji je okružen srebrnom ivicom. U unutrašnjem polju grba provlači se srebrna talasasta traka, koja je simbol reke Tise. U desnom, zelenom delu po heraldičkom tumačenju nalazi se plug i srebrni plužni nož. Na levoj površini pokrivenoj crvenom bojom nalazi se zlatni ukras za odeću iz doba osvajanja domovine. Ovaj motiv upućuje na to da su se Mađari rano pojavili na teritoriji županije Čongrad.

Donji deo štita ispod srebrne talasaste trake plave je boje, u njemu se pojavljuje stilizovana slika ribe. Ovo je trebalo da privuče pažnju na ulogu reke kao darodavca života, pošto je Tisa obezbeđivala zaradu ne samo ribarima, nego takođe i ljudima koji su pleli košare. Na štitu se pojavljuje i srebrni šlem, ukrašen srebrnim medaljonom oko vrata.

 

 

Istorija

Po svedočenju arheoloških iskopina, ova teritorija je naseljena u prvoj fazi neolita tokom cvetanja kulture oko reke Kereš. Ova etnička grupa sa sobom je nosila umeće obrade ukrasne keramike metodom štipkanja, koja ima posebnu odliku u vidu prekrivanja površine grnčarije kružnim utiskivanjem prstiju, štipkanjem i urezivanjem. Stanovništvo se bavilo poljoprivredom, ali pored toga dominantan je bio i način života vezan za ribarstvo, lov i sakupljanje.

Na teritoriji naselja Alđe arheološki nalazi vezani za kulturu bronzanog doba prilično su šturi. Promene su usledile tek nakon 1900. godina pre Hrista, kada je kultura bronzanog doba krenula da se širi. Na ovoj teritoriji, najreprezentativniji predstavnici tog doba je grupa Mako, čija nalazišta mogu da se nađu i oko Alđea.

U 8. i 7. veku pre Hrista, nadiranje jedne etničke grupe sa istoka je zaustavilo razvoj bronzanog doba. Grobnice naroda Skita iranskog porekla su pronađena u Niziji, na Pet bregova (Öthalom) u Segedinu, u ataru Alđea, pored Tise u Lebenu i pored reke Mureš, odnosno u Sirigu.

Oko 20. godine pre Hrista su u ovaj kraj stigle i prve grupe Sarmata, koji su samo tek u 4-5. veku uspeli da potisnu grupe nadirućih grupa Gepida. Tokom 5. veka na kratko vreme je teritorija spala pod upravu Huna. Nakon toga, 567., saveznici Langobarda, Avari koji su nasrtanjem na Gepide zauzeli ovu teritoriju, zauzimaju i celu dolinu Karpata tokom 568.

Prve trupe Mađara tokom pohoda na novu domovinu su se prvi put pojavili 892. u dolini Karpata, ali veće grupacije su se naselile tek oko 895-896. Za otprilike ovo razdoblje se procenjuje da se desila raspodela teritorije među osvajačkim mađarskim klanovima i etničkim grupama. 

Tokom vladavine Svetog Stefana, nakon uspostavljanja sistema županija, Alđe je priključen čongradskom utvrđenju. Ime Alđe se prvi put pojavljuje u pisanim dokumentima 1138., u jednoj povelji koju je izdao (Slepi) Bela II. Naime, tada je vladar naredio da se uradi popis imanja koji su darovani prepostu Demeša posredovanjem princa Almoša. Povelja je nam je dostupna putem prepisa Karolja Roberta iz 1329., koji selo spominje pod imenom Geu. Najezda Tatara nije poštedela ni Alđe.

Sledeće poglavlje u istoriji sela su pisali Turci. Segedin je 1543. pao pod tursku vladavinu i tada je i Alđe postao selo pod okupacijom. U tom razdoblju u popisu iz 1549. se kao vlasnik Alđea spominje Gašpar Magoči, ban Đule. Magoči je od 1552. bio u službi Ferdinanda, bio je komandir utvrđenja u Đuli do 1559., zatim je istovremeno bio i župan županija Bekeš-Zarand. Nakon turskog zarobljeništva je bio kapetan Torne, a zatim od 1564. i kapetan Egera. Tokom 1564. u Alđeu je 11 kuća plaćalo porez Gašparu Magočiju, koji je do svoje smrti 1587. bio vlasnik Alđea. Tokom ovog razdoblja prilikom širenja reformacije je veliku ulogu igrao protestantski vlastelin, Gašpar Magoči. Alđe je od 1629. imao crkvenu zajednicu, i od tada su poznata imena nekih od govornika (Đerđ Đarmati, Mikloš Senci, Gašpar Kalaji, Ištvan Večeji).

Nakom izumiranja porodice Magoči (1611.), teritorija je prešla u vlasništvo porodice Moric. Pravo Martona Morica na dobra pokojnog Ferenca Magočija je potvrdio i transilvanijski vladar Gabor Betlen u povelji nastaloj 1612. U toj povelji se između ostalog spominje i Alđe, Šerked, Ševenjhaza, Aport i Mindsent. Martonu Moricu je Gabor Betlen oduzeo prava na imanja 1621. zbog optužbe za izdaju i predao ih Žigmondu Ruskaji Kornišu. Marton Moric je preminuo 1624. bez muškog naslednika, tako da su njegovi posedi prešli na njegove ženske potomke. Alđe je tada ostao bez vlasnika, međutim mora se imati na umu da je tada još bio posed obično darovan visokim činovnicima Osmanskog carstva.

Međutim, vremenom je posed Alđe bio u vlasništvu čak dve porodice. Sa jedne strane Mikloša Kegleviča, hrvatskog porekla, a sa druge Žigmonda Šemšeija. Između ove dve porodice je izbila svađa u vezi sa pravom na vlasništvo ovog poseda, kada je nador Vešelenji odredio da se posedi, a među njim i Alđe, podele na dva dela (1666.), međutim Pal Šemšeji se protivio ovoj odluci. Tako su posedi u županiji Čongrad bili u rukama dveju vlasnika. Desilo se na kraju 17. veka da je jednom od vlasnika, Palu Šemšeiju, car Lipot I oduzeo pravo na posede, jer se ispostavilo da je on služio kao potporučnik u vojsci Tekelija. Nasuprot tome, drugi vlasnik, Mikloš Keglevič je od cara dobio titulu grofa (1687.) jer je do samog kraja ostao veran habsburškom vladaru. Alđe je 12. decembra 1693. bio napadnut od strane Tekelijevih hajduka kada je selo potpuno razoreno.

Nakon proterivanja Turaka, Habsburzi su oslobođenu teritoriju posmatrali kao posed stečen putem oružja, zato su stari vlasnici morali da opravdaju svoje pravo na posed pred komitetom za procenu novostečene teritorije. U aprilu 1701., Alđe i Mindsent su bili u rukama porodica Šemšeji i Keglevič. Porodica Šemšeji je po svačijem znanju bila protiv habsburške porodice, tako da su imali jako male šanse za zadržavanje svojih poseda. Kao rezultat toga, 1702. su prepustili pravo na Alđe, Mindsent, Šerked i Beld Adamu Kegleviču. Iste godine je Komora konfiskovala sela Alđe i Beld zajedno sa posedima Sentđerđ i Ujfalu za potrebe segedisnke kancelarije Komore za uterivanje tridesetine i na taj način oduzela svako vlastelinsko pravo porodice Keglevič i zabranio im pravo na prihod od tih poseda.

Karlo III je 4. decembra 1733. u kraljevskoj povelji darovao naselja Alđe i Mindsent zajedno sa nekoliko pustara grofu Đerđu Erdediju iz Monjorokereka, predsedniku mađarske Komore. Nakon njegove smrti je njegov sin, Krištof Erdedi preuzeo posede, međutim nagomilao je ogromne dugove na iste.  Prvo je založio određene delove poseda, zatim je 1765. predao celo imanje u zalog Lajošu Štratmanu Batjanjiju. Tokom 1773., imanje je bilo pod upravom Ferenca Bernjakoviča, zatim je 1775. Krištof Erdedi prepustio svoje solanjsko imanje pored Požuna, kao i svu zemlju u Alđeu i Mindsentu kao zalog za svoj dug od 500 000 forinti jednom trgovačkom društvu iz Đenove. Ovaj ciklus izdavanja u zalog koji je trajao 26 godina su prekinuli francusko-austrijski ratovi. Kada su se Napoleonove trupe u severnoj Italiji borili sa austrijskim trupama, đenovansko trgovačko društvo je postalo podređeno neprijateljskoj državi, tako da su 1801. imanja u Mindsentu i Alđeu stavljeni pod zabranu. Jožef Erdedi, kao naslednik je po ugovoru sklopljenim 3. decembra 1803. u  Beču, prodao ceo posed udovici grofa Karolja Palavacinija, jednom od ulagača đenovanskog trgovačkog društva, grofici Leopoldini Ziči i njenom sinu, Edeu Palavaciniju. Kupoprodaju je odobrio i Ferenc I 28. januara 1804.

Godina 1848. je i u Alđeu dovela do nemira među seljacima. U aprilu je osnovana nacionalna garda u Alđeu, i tokom iste godine je Alđe bio zadužen za razne zadatke prevoza i snabdevanja hranom. Srpski pobunjenici su 16. januara 1849. pokrenuli svoj napad. Trupa od 7000 ljudi komandira Todorovića je pokušala da okupira Segedin. Predstraže su već 11. februara tukli bitke u Novom Segedinu, kada je pokrenuta slobodna paljba na grad. Tokom tog razdoblja je Alđe privremeno postao bitan strateški činilac, pošto je Antal Hunkar, kraljevski poverenik revolucije naredio da se vojska od 2000 pešadinaca i 150 konjanika pošalje na odbranu prelaza preko reke. Srazmera prevoza ratnih zaliha ka Segedinu se povećao.

Sredinom juna 1849. se ruska interventna vojska od 200 000 ljudi probila na teritoriju Mađarske. Nakon propadanja revolucije i borbe za slobodu, počela je izgradnja centralizovanog sistema vlade. Županija Čongrad je 1850. podeljena na 4 opštine, Alđe je pripao segedinskoj opštini. U Alđe je nedugo zatim poslata VI. policijska brigada, čije snabdevanje je opteretilo stanovništvo naselja. U okolini naselja su krađe postale učestalije, pojavile su se grupe bećara. Komandir utvrđenja, Agošton Kovač je 16. januara 1851. obavestio čongradskog župana Ištvana Bonjhadija u Hodmezevašarhelju da se u okolini Alđea nalazi više grupacija naoružanih domobrana.

Život stanovnika Alđea je bila neprestana borba sa prirodom, odnosno sa poplavama: tokom 1853., a zatim i 1859. se trebalo obračunati sa štetom koja je nanela nadiruća voda. Radovi na zaštiti su započeli na višim nivoima uprave nego što je bila gradska i županijska zakonska uprava, ili vlasnik crkvene uprave. Vlasnik spomenute teritorije je bila segedinsko Društvo za zaštitu od poplava Perčora. Na izgradnju perčoranske zaštitne linije je red došao nakon poplave 1855. Pokretanje izgradnje je tada zastupao Alfonz Palavicini. Perčoranska dolma je štitila plavnu regiju Tise severno od Alđea, tako da su izgradnju podjednako odbili i u Alđeu, i u Segedinu. Radovi su ipak završeni, jer su posedi i opština Tape potpisali ugovor društva. Perčoranska dolma nije bila ni dovoljno visoka, ni dovoljno jaka da podnese veći proboj talasa, tako da njenom izgradnjom nije bio rešen problem odvođenja vode sa unutrašnjosti teritorije.

Tokom 1870-ih kišnih godina, dugotrajni visok vodostaj Tise, pojavljivanje podzemnih voda u unutrašnjosti i leti su upućivali na nedostatke sistema zaštite. Neprestani porast vodostaja Tise je često bila prepreka za neometan saobraćaj. Tokom 1875., u cilju bezbednog saobraćanja vozova preko železničkog mosta, Železničko društvo nizije je bilo primorano da ojača dolmu. Ako su stanovnici Alđea imali potrebu za zaštitom od poplava, za pomoć su se obraćali ili Društvu ili kaštelu. U slučaju rasprave, žalbe su ulagane kod zamenika župana županije Čongrad. Iz razloga što je Alđe izgrađen u plavnom području Tise i zbog prilično niskog položaja, opasnost od štete zbog podzemnih voda je bila redovna. U proleće 1877., Pal Zakar i više stanovnika Alđea su tražili mašinu za ispumpavanje vode od opštine Mindsent, pošto su kuće u selu bile u opasnosti od iznenadnog proboja vode. Međutim parni motor neophodan za funkcionisanje mašine su mogli da dobiju samo od kaštela. Interesi otklanjanja vode imanja crkvene zadužbine i Alđea su se povremeno sukobljavali. U maju 1877., stanovnici Alđea su zamolili gradskog sudiju, Janoša Sijartoa da preda njihovu žalbu, po kojoj grof Šandor Palavicini sa kanalima za odvod vode koje je on sam dao da se izgrade usmerava nadiruću vodu ka opštinskim povrtnjacima, Šandoru Štameru, zameniku župana.

Iz svih ovih događaja se jasno vidi šta je sve prethodilo poplavi iz 1879. Tragedija u Alđeu je usledila u noći između 6. i 7. marta 1879. Kaplan Šandor Hegediš je napisao sledeću za Historia Domus: "talasi narasle Tise su izigrale sve ljudske napore, uništila sve pokušaje zaštite, probile su zaštitne brane i prodrle prvo u Alđe, istovremeno pustošeći i dovodeći naselje do potpunog uništenja (...) osim crkve, jedva je ostalo zgrada (...) ovim se ispunilo ono od čega je Alđe već godinama sa razlogom strepio. Nad njim su se oglasila zvona za opasnost."

Tragediju u Alđeu su neposredno izazvala urušavanja dolmi kod Perčora i Petreša. Dana 7. marta 1879. sudbine 2914 ljudi iz opštine su postale nesigurne, oni su tokom naredne tri godine bili beskućnici. Stanovnike Alđea su preselili prvenstveno u Hodmezevašarhelj, kao i u Čongrad i Mako. Predstavnici opštine Alđe, Janoš Sijarto i Ferenc Tapaji su na stranicama Segediskog Dnevnika zahvalili stanovnicima Hodmezevašarhelja na  podršci koju su pružali nesrećnim stanovnicima Alđea u vidu hrane, smeštaja i ostalih potrepština. Paralelno sa ovim dešavanjem je pokrenuta i akcija za pomoć na nivou cele zemlje. Do jeseni 1879. je za oštećene porodice u okolini Segedina bilo sakupljeno 200 000 forinti putem donacija. Od cara Franca Jozefa I je stigla i donacija od 1000 forinti isključivo namenjena stanovnicima Alđea, odvojena u dobrotvorne svrhe iz njegovog ličnog bogatstva.

Ponovna izgradnja je započela na neobičan način, dešavala se na dva poprišta. Sa jedne strane u starom Alđeu, a sa druge u Šandorfalvi koju je darovao grof Šandor Palavicini. Jedno je bilo zbog volje stanovnika Alđea, a drugo zbog odluke uprave županije i kaštela. Stanovnici Alđea koji su pobegli zbog poplave su se nakon povlačenja vode iz istih stopa vratili u svoje domove. Pored osećanja kojim su se vodili, motivacije za ostajanje na tom mestu je bilo i u materijalnom i ekonomskom smislu: zbog izgrađenog puta i železnice, mesto je bilo u vezi sa naseljima Vašarhelj i Segedin. Siromašni stanovnici Alđea koji nisu posedovali zemlju i koji su živeli prvenstveno od nadnica, nisu mogli da se nadaju zemlji ni u Šandorfalvi, međutim odatle im je bilo teže da stignu do mesta gde su mogli da se nadaju poslu. Grof je u Šandorfalvi ponudio samo zemljište, mesto za kuću, samu kuću su ljudi morali da grade sami. Istovremeno bi bili jače vezani za imanja crkvene zadužbine.

Po savetu grofa, koji je podržala i županija, 17. aprila 1879. na sednici komiteta zakonodavne vlasti u Segvaru je objavljeno prvi put da nije dozvoljeno stanovnicima Alđea da grade na placevima u unutrašnjosti naselja. Tada je predstavnik Šandora Palavicinija, Janoš Radenič predstavio grofov predlog.

Istorijat

Početkom 20. veka su vlasti dobile saznanja da je u dubinskim bunarima pijaće vode u okolini Segedina uočeno isparenje gasa. Nadležni organi su se, naravno, potrudili da iskoriste ovu mogućnost jer je bilo opšte poznato da je ovaj region bio siromašan u energentima. Konsultovani su mnogobrojni stručnjaci (među njima i Jene Čolnoki, šef odseka za geografiju  Univerziteta u Koložvaru), nakon čega su nadležni 12. aprila 1918. u svom pismu upućenom Gradskom veću Segedina predložili da se u okolini Segedina sprovedu gasna bušenja do dubine od 200 m.

Vlada nije odobrila početak bušenja, nego je pravo na ove radove 1920. godine ustupila Britansko-Mađarskom naftnom i gasnom deoničarskom društvu. Konkretni koraci nisu preduzeti ni od strane ovog preduzeća, umesto toga su sprovodili ispitivanja pomoću Etveševog klatna.

Za vreme Drugog svetskog rata, u periodu između 1941. i 1942. godine je na ovom području svoja istražna bušenja izvodila kompanija SEISMOS iz Hanovera, dok je 1942.-1943. izvođač radova bio MANAT. Nemački Winteshall A.G. je dobio koncesiju za 18 500 km2 u ovom region i tako je osnovana Mađarsko-Nemačka naftna kompanija. Pomoću opreme Grupe Thyssen-Bornemissza 1943. godine je završena gravimetrička procena ove oblasti. MANAT je do septembra 1944. izveo 15 dubinskih bušenja. Najveća dubina je iznosila 2573 metara. Po završetku rata je MANAT, kao nemačka kompanija, dospela u ruke sovjetske vlasti, nakon čega je osnovano deoničarsko društvo Mađarsko-Sovjetske naftne industrije (MASZOVOL). Kompanija je ubrzo reorganizovana, nakon čega je pod novim nazivom MASZOLAJ izvodila svoja istraživanja u podunavskom region kao i u ovom region Panonskog basena.

U međuvremenu je Republička direkcija za istraživanje voda i bušotina je u februaru 1965. godine započela sa bušenjem  novog izvorišta (koje je kasnije nazvano Tape 1) sa inicijalnom namerom da se na ovom mestu igradi bunar termalne vode. 7. jula 1965. je na ovom mestu iznenada eruptirala nafta. Pošto izvođači nisu bili pripremljeni, nafta je odvedena u obližnji ribnjak. Ova bušenja su sprovođena na dubini od 1517 metara, kasnije su dostigli dubinu od 2262 metara.

19. decembra 1968. je u Alđeu došlo do erupcije gasa koji se potom i zapalio. Na mestu eksplozije izvorišta 168 se danas nalazi spomenik. 1970-ih godina je od sveukupne proizvodnje na nivou države 68% nafte i 96% gasa je proizvedeno na ovom delu Panonskog basena. U tom periodu je proizvodnja u proseku iznosila 1,78 miliona tone nafte i 2, 67 milijardi m3 gasa.

Selo je 1973. pripojeno Segedinu i na duže vreme je ponovo izgubilo svoju samostalnost. Nakon popisa stanovništva koje je sprovedeno 27. oktobra 1996. godine rezultati su doprineli da se Alđe ponovo proglasi samostalnom opštinom.