Tiszavidék


IPA

CSS Templates 1 CSS Templates 2 CSS Templates 3 CSS Templates 4 Flash Templates 1 Flash Templates 2 Flash Templates 3 Flash Templates 4

HODMEZEVAŠARHELJ

Položaj, populacija

 

Hodmezevašarhelj je sedište Čongradske županije, na jugoistočnom delu Panonske nizije, u oblasti između reka Maroš i Kereš. Grad se nalazi na 25 kilometara od Segedina, na mestu gde se susreću Bekeš-Čanadska visoravan i glinovito tlo obale Tise. Hodmezevašarhelj je drugi grad po brojnosti stanovništva u županiji, a drugi grad u Mađarskoj po veličini teritorije. 1. januara 2010. godine je imao 47.019 stanovnika na površini od 487, 98 km2, što je podrazumevalo gustinu stanovništva od 96,73 stanovnika/km2. 2001. godine see 98% stanovništva izjasnilo kao pripadnik mađarske nacionalnosti, 1% kao pripadnik romske, dok se 1% izjasnio kao pripadnik druge nacionalnosti (uglavnom slovačke i nemačke). Gradovi pobratimi Hodmezevašarhelja su: Baja, Hatvan, Kiškunhalaš, Ozd (Mađarska), Vallarius (Francuska), Haarlemmermeer (Holandija), Tamar (Izrael), Kelme (Litvanija), Zgierz (Poljska), Hechingen (Nemačka), Arad, Turda, Bia Mare (Rumunija), Senta (Srbija) i Szolotvino (Ukraina).

 

Grb

 

“Grb čine sunce, polumesec i tri strele što jedna ruka drži,

Koji kralj nam ga dade, o tom nijedno pismo ne svedoči.”

 

Ovim stihovima je Benjamin Senji 1753. godine opisao grb Hodmezevašarhelja u svojoj poemi posvećenoj ovom mestu i njegovim stanovnicima. Polumesec i sunce koje je u to vreme ilustrovano kao šestokraka zvezda su se prvi put našli na pečatu grada iz 1617. godine, dok se ruka prekrivena oklopom našla na istom 1663, međutim ona tada još nije držala tri strele, već tri ljiljana. 1702. godine pečat već sadrži elemente koji su poređani u danas poznatom obliku, a grb se 1713. godine postavlja i na toranj Stare reformatske crkve. U periodu nakon završetka drugog svetskog rata ovaj grb sa feudalističkim simbolima na neko vreme biva povučen iz upotrebe, dok su gradski oci 1974. godine grafičaru Maćašu Sinki naložili da osmisli “novi” grb na kom su se našli zubčanik i crvena petokraka.

 

Polje štita je plave boje (simbol čistoće i pravednosti) i predstavlja vazduh, nebo i vodu, dok su Sunce (koje se nalazi sa desne strane, u gornjem delu polja) i Mesec (sa leve strane) drevni simboli dana i noći, svetlosne moći koja vlada univerzumom. Sunce i Mesec takođe simbolišu karakteristična zanimanja meštana kao što su oranje, setva, uzgajanje žitarica i stočarstvo. Ruka prekrivena oklopom koja drži tri strele, smeštena u donjem delu polja štita simboliše junačku borbu protiv turaka, dok same strele aludiraju na žrtvu koju su meštani voljni da podnesu zarad svoje zemlje i vladara. Krajem 19. veka dve dominantne boje grba (plavo i zlatno) su se našle i na zastavi koja je postala drugi simbol grada.

 

Istorijat

 

Ovaj predeo je naseljen još od praistorijskog doba, arheolozi su u ataru grada pronašli ostatke naselja koje se tu nalazilo pre 6.000 godina. U muzeju Janoš Tornjai se nalazi stalna arheološka postavka u okviru koje zainteresovani mogu videti i Veneru iz Kekenjdomba. Nakon propasti Avarskog Kaganata, dolazeći Mađari su na ovim prostorima već naišli na pripadnike nomadskih plemena, kao i na Slovene koji su se bavili zemljoradnjom i ovde pronašli utočište od Bugara. U svojoj hronici Anonimus navodi da su regiju reka Kereš, Maroš i Tisa naselili pripadnici plemena predvođenog vezirom Ondom i njegovim sinom, Eteom.

U periodu nakon osnivanja države na ovim predelima je nastalo više manjih naselja: u ataru grada je u krugu prečnika od 15 km pronađeno 66 naselja iz doba Arpada, dok su arheolozi pronašli ostatke 7 sela sa crkvama koja datiraju iz doba tatara. Sela koja su nastala nakon invazije tatara su kasnije nastradala tokom turske najezde, a njihove teritorije su potom priključene gradu Hodmezevarošhelju (atar koji okružuje grad je na ovaj način postao znatno veći). Arheolozi su pronašli ostatke blizu 20 srednjevekovnih sela i crkava.

Teritorija Hod-a se prvi put spominje u testamentu župana Mikla (iz plemena Čak) iz 1231. godine, dok se naziv Vašarhelja prvi put spominje u testamentu župana Nane (iz plemena Bor-Kalan) iz 1266. Vašarhelj je bilo naselje na severnoj obali jezera Hod i svoj zaštićeni položaj je dugovao upravo vodama kojima je bio okružen: sa južne strane jezerom Hod, sa severne jezerima Čuč i Haćaš, sa istočne jezero Kiš, a sa zapadne strane močvarnom površinom Kiraljseka. Istorijski izvori svedoče da je kralj Laslo IV baš na ovom predelu, u bitci koja se odvila na obali jezera Hod, porazio kumanske pobunjenike ali je godina ovog dešavanja diskutabilna – jedni izvori tvrde da se boj desio 1280, dok drugi navode 1282. godinu.

Počeci obrazovanja gradskog naselja se vezuju za sredinu 15. veka: stapanjem opština Hod, Vašarhelj, Abranj i Tarjan je nastao novi centar ovog regiona koji se 1437. godine već spominje pod nazivom Hodvašarhelj. 1456. godine od kraljevskog namesnika i plemića Janoša Hunjadija dobija status grada. Hodvašarhelj je zahvaljujući svom položaju i obližnjeg puta koji je spajao Čongrad i Čanad u srednjem veku važio za značajan trgovinski centar zbog svoje pijace i stočnog vašara.

Opidum se nalazio na mestu koji je u srednjem veku pripadao županiji Čongrad koja je od 1542. godine jednim delom potpadala pod vladavinu Osmanskog carstva. Deo županije sa druge obale Tise (zajedno sa Hodvašarheljem) je u to vreme još uvek pripadao kneževini Transilvanije. Osmanske snage su 1552. zauzeli i preostali deo teritorije županije zajedno sa gradom Hodvašarheljem, nakon čega ova teritorija ostaje pod osmanskom vlašću sve do progona Turaka sa ovih prostora. 1693. godine grad biva opustošen i biva ponovo naseljen tek šest godina kasnije. Nakon prethodnih napada koje je grad pretrpeo od Tatara i Turaka 1566. godine, Vašarheljska nahija je pripojena Segedinskom sandžaku.  150 godina osmanske vladavine je na ovim prostorima rezultirala proređenim stanovništvom i zapuštenim predelima, dok je stanovništvo koje je docnije ponovo naseljavalo ovaj region bilo prinuđeno da se usredsredi na stočarstvo.

U vreme bune koju je predvodio Rakoci (Rákóczi Ferenc) gradski namesnik je bio Mikloš Berčenji – Berčenjijevi su svoju plemićku titulu dobili od transilvanijskog vladara Gabora Betlena, potom i od Ferdinanda II 1636. godine. 1701. Habzburška vlast oduzima titulu Berčenjiju zbog pružene podrške Ferencu Rakociju, nakon čega grad prelazi u nadležnost carskog generala Lipota Šlika. U kasnijem periodu Berčenji uspeva da povrati svoje posede i 1709. Vašarhelj izdaje u zakup generalu Šandoru Karoljiju. Nakon Satmarskog mira bečki dvor nije priznao Karoljijevo pravo na korišćenje zemljišta, ali on 1722. godine putem kupovine poseda uspeva da povrati svoj položaj. U periodu između 1722. i 1918. Hodmezevašarhelj je bio pod nadležnosti porodice Karolji.

Grad je 1753. bio mesto post-kurucevskog ustanka (poznatijeg kao Peteov, Tereov i Bujdošoov ustanak), ali je buna ubrzo ugušena od strane županijske vojske. Vođu ustanka, Ferenca Petea su raskomadali na četiri dela. Tokom revolucije 1848/49. Vašarhelj dobija funkciju „odbrambene linije“. Lajoš Košut u grad stiže tokom svoje druge regrutacione turneje 3. oktobra 1848. i na ovom mestu prima vest o pobedi u Pakozdu. Pripadnici narodne vojske iz Vašarhelja su takođe učestvovali u odbrani od napada srpskih snaga u južnom delu zemlje.

Kao posledica regulacije toka Tise 1860-ih godina dolazi do isušenja okolnih jezera i potočića i do naglog porasta količine zemljišta pogodnog za obrađivanje.  U tom trenutku se već postojećoj unutrašnjoj oblasti od 805 hektara pripaja dodatnih 76 hiljada hektara perifernog zemljišta. U periodu koji je usledio neprestano su vođene bitke sa periodičnim poplavama i podzemnim vodama. Nakon tragične poplave koja je zadesila Segedin 1879. godine sagrađen je odbrambeni zid u dužini od 3 km u južnom delu grada.

Hodmezevašarhelj je svoju administrativnu samostalnost dobio 1873. godine kada je izuzet od nadležnosti županije i kada dobija gradska prava. Hodmezevašarhelj je najveći stepen svog razvoja postigao u periodu prelaska iz 19. u 20. vek. zahvaljujući prosperitetu poljoprivrede u ovom regionu; mnogobrojne zgrade koje su i danas značajni simboli grada su sagrađene upravo u tom periodu. 1890. godine je Hodmezevašarhelj važio za četvrti grad po brojnosti stanovništva ali je takođe bio grad koji je konstantno morao da se bori sa visokom stopom nezaposlenosti zbog velikog broja stanovnika koji su posao imali samo za vreme sezonskih poljoprivrednih radova. U proleće 1894. u gradsku kuću, koja je svečano otvorena samo četiri nedelje ranije, upali su demonstrani koji su podržavali uhapšenog agrarno-socijalističkog aktivistu Janoša Santoa Kovača. Zbog nemoći lokalne policije, demonstraciju su na kraju ugušili husari koji su bili stacionirani u gradu.

Republikanski pokret predvođen advokatom Đerđem Nađom koji se zalagao za osnivanje samostalne i demokratske Mađarske potekao je iz Hodmezevašarhelja 1910. godine. Prvi svetski rat je imao kobne posledice na razvoj grada, kao i na stanovništvo koje je pretrpelo velike gubitke. Nakon završetka rata grad je pao pod rumunsku okupaciju. Period pre samog završetka rata obeležio je niz demonstracija u gradu praćen revolucijom po čijem završetku je osnovan lokalni Nacionalni savet. Nakon ovih dešavanja je u gradu usledila kratkotrajna proletarska diktatura koja je okončana dolaskom rumunskih snaga 29. aprila 1919. Za vreme rumunske vlasti dogodio se i najtragičniji događaj u istoriji grada: masakr 56 nedužnih ljudi u blizini salaša Dežea Nađa.

Period između dva rata karakterisala je stagnacija jer je postizanje značajnijeg razvoja bilo moguće jedino pomoću zajmova. U to vreme su meštani pored tradicionalne proizvodnje pšenice paralelno počeli da se bave i uzgojem svinja, dok je izvoz živine takođe beležio značajan napredak. U gradu takođe počinje razvoj zanatskih delatnosti, otvaraju se kovačke i kolarske radionice kao i fabrika automobila, dok je lokalna fabrika sita Kalmarevih svoje vrhunske proizvode izvozila čak i u zemlje iz okruženja. Ciglane koje proizvodile cigle od lokalnih sirovina su beležile godišnju proizvodnju od 8-10 miliona cigala. U Hodmezevašarhelju je takođe otvoren veliki broj industrijskih preduzeća srednje veličine, međutim uspešan privredni oporavak ovog grada naglo je prekinut svetskom ekonomskom krizom u periodu između 1929. i 1933. godine. Stopa nezaposlenosti je rasla vrtoglavom brzinom, dok je jedino preduzeće koje je zapošljavalo više od 1000 ljudi bila fabrika trikotaže i konfekcijskih proizvoda Kokron.

Početak ponovnog ekonomskog razvoja u drugoj polovini 30-ih godina je takođe doživeo propast zbog izbijanja Drugog svetskog rata. Ovaj rat je takođe znatno uticao na stanovništvo – što po pitanju vojno sposobnih i regrutovanih lica, što po pitanju broja žrtava rata. Zakoni koji su se odnosili na Jevreje su i ovde morali biti primenjeni, međutim gradska vlast je uspela da izbegne formiranje geta. Sovjetske trupe su do Vašarhelja stigli 8. oktobra 1944, nakon čega je uz saglasnost komandanta ruske vojske odabran novi gradonačelnik koji je formirao šestočlani savet iz redova predstavnika takozvanih demokratskih stranaka. Do 1948. godine je i u ovom gradu kulminirala „levičarska reforma“ koja je putem parnica, internacija i oduzimanja imovine paralisala stalež imućnijih građana.

Godine 1950. od perifernog zemljišta od 76 hiljada hektara otcepljeno je 28 hektara na kom su nastale tri nove, samostalne opštine (Martelj, Sekutaš i Kardoškut). Iste te godine je na ovom mestu razotkriven pokret belogardista koji se protivio Rakošijevom režimu, a u okviru akcije pogubljen je meštanin Ištvan Kovač. U periodu između 1950. i 1961. Hodmezevašarhelj je bio sedište Čongradske županije.  Kolektivizacija sprovedena 1960. je bila praćena rastućom kućnom proizvodnjom. Salašarska proizvodnja postepeno je ukinuta, a na mestu srušenih salaša nastali su novi salašarski centri (Batida, Eržebettelek, Kutvelđ). Nastali su novi industrijski pogoni poput fabrike vaga, fabrike porcelana i fabrike tekstila.

Nakon smene režima, Hodmezevašarhelj 1990. godine postaje grad sa županijskim pravom. Prvi gradonačelnik novog doba je bio Andraš Rapčak koji je od 1994. ujedno bio i predstavnik grada u parlamentu. Hodmezevašarhelj bio je prvi među gradovima Mađarske koji je 1997. godine dobio priznanje Evropska nagrada Zastava časti. Godine 2009. grad je proglašen za Naselje godine,dok je 19. juna 2010. dobio priznanje Mađarsko Nasleđe.

O razvoju broja stanovnika Hodmezevašarhelja u periodu pre 18. veka možemo polemisati jedino na osnovu podataka o poreskim obveznicima. Na osnovu popisa obveznika koji su 1570. sačinili Turci, Hodmezevašarhelj je mogao da ima 2.350 stanovnika. Do kraja 17. veka je celo područje opustošeno, dok se postepeni rast povratnika može primetiti tek u periodu posle početka 18. veka. 1786. godine je naselje brojalo 15.822 stanovnika. Pouzdani podaci nam na raspolaganju stoje tek od 19. veka: 1825. je tu živelo 26.943, a 1835. 29.823 stanovnika, dok je stanovništvo tek 1840. godine dostiglo brojku od 30 hiljada. 1846. je Vašarhelj već bio 8. grad Mađarske po brojnosti stanovništva, dok je 1873. dospeo na 4. mesto. Prilikom popisa stanovništva 1869. je zabeleženo 49.153 stanovnika, 1880. godine 52.424, dok je 1890. u gradu živelo 55.475 ljudi. Na prelasku u novi vek broj stanovništva prelazi prag od 60 hiljada; 1990. je popisano 60.883 stanovnika, dok je najveća cifra zabeležena 1910. godine (62.445). Nakon ovog perioda se naizmenično beleži tendencija blagog opadanja i rasta (uglavnom stagnacija) broja stanovnika (1920. godine: 60.922, 1930. godine: 60.342, 1941. godine: 61.776).