Tiszavidék


IPA

CSS Templates 1 CSS Templates 2 CSS Templates 3 CSS Templates 4 Flash Templates 1 Flash Templates 2 Flash Templates 3 Flash Templates 4

KANJIŽA

Položaj, naseljenost

Kanjiža (na mađarskom Magyarkanizsa) nalazi se u severnobanatskom okrugu, na 15 kilometara od mađarske granice. Leži na desnoj strani Tise, dve trećine te teritorije je brdovito, a jedna trećina ravnica. Sa južne strane se nalazi Senta, sa zapadne Subotica, sa istočne Novi Kneževac sa kojim ga povezuje i most. Zbog pograničnog položaja opština je međunarodna saobraćajna i trgovinska raskrsnica, a raspolaže i sa rečnim prelazom. Zauzima površinu od 70,11 km², naseljenost je 2002. iznosila 10.200 osoba, od tog broja 8.825 Mađara, 769 Srba. Kanjiža je opština, a pod njenu teritorijalnu upravu spadaju Adorjan, Horgoš, Mali Pesak, Male Pijace, Martonoš, Orom, Trešnjevac, Totovo Selo, Novo Selo, Velebit, Vojvoda Zimonjić i Doline. Spajanjem tri ranije opštine (Kanjiža, Horgoš, Martonoš) 1. januara 1960. nastala je nova opština čiji gradovi pobratimi su: Budaerš, Felšežolca, Ferencvaroš, Kiškunhalaš, Nađkaniža, Reske i Tata u Mađarskoj, Kraljovski Hlmec (Kráľovský Chlmec) u Slovačkoj, Sveti Đorđe (Sfântu Gheorghe) u Rumuniji i Svilajnac u Srbiji.

 

Grb

 

Paralelno sa formiranjem grada sa uređenim većem 4. novembra 1907. po nalogu ministra unutrašnjih poslova, Kanjiža je dobila i svoj grb, koji prikazuje na srebrnoj pozadini mađarskog husara u plavoj bluzi, crvenim pantaloma i žutim čizmama koji stoji na zelenom polju, u desnoj ruci drži podignutu sablju, a levom se naslanja na plug, a gornji deo grba je ukrašen grbnom krunom. Tokom borbe za slobodu 1848/49, Kanjiža je već jednom dobila status grada sa uređenim većem, i tada je dobijen i grb: tada su na od 1751. poznatom ovalnom pečatnom grbu srpskog graničara zamenili sa mađarskim husarom, tada je oblik grba promenjen u ovalni,  a Habzburški dvoglavi orao sa starog grba je zamenjen običnom grbnom krunom.

 

Istorija

 

Prvi pisani trag o naselju potiče iz 1083, dokumenti ga tada spominju pod imenom Cnesa. U arhivskim izvorima se nebrojeno puta pojavljuje naziv naselja: pored današnjeg imena Kanjiža, spominje se i Kenesna, Neu Canisa, vila Canysa, Feldvar, Okanjiža, Stara Kanjiža, Kaniža, Kanjiža, Kanjiza, Alt-Kaniža, Vetus Kaniža. Ime Kaniža je slovenskog porekla, i može da se izvede iz reči knez, knežev, koje može da znači vodeni tok, imanje ali može da ima i neke veze sa titulom kneza.

Na osnovu arheoloških iskopavanja može da se dokaže prisustvo ljudi na ovoj teritoriji već od bronzanog doba. Pored geografskih i vodenih prednosti, objašnjenje možda leži i u činjenici da se ispod ušća reke Mureš  nalazio jedan od najranije poznatih prelaza na Tisi. Pored prelaza se nalazilo stražarsko mesto, zatim uz potok Kereš koji se uliva u Tisu je napravljeno i zemljano utvrđenje. U 9. veku je ovaj potok dobio ime slovenskog porekla, nakon mađarskog osvajanja domovine u prvim pisanim dokumentima iz tog doba se spominje pod imenom Cnesa, Kenesa.

Po nekim dokumentima, Kanjiža je nakon osvajanja domovine postala kraljevski posed, za koji se tvrdi da je 1093. pripadala opatiji benediktanaca iz Panonhalme (Mađarska), i koji su ovaj posed primili od kralja Solomona, a ovaj dar su kasnije potvrdili i Sveti Laslo, Andraš II a zatim i Bela IV (mađarski krajljevi). Kanjižu spominje i Anonimus (Anonymus: Bezimeni), međutim ovaj opisni izvor dokazuje samo to da je u 13. veku Kanjiža bila poznata kao mesto gde može da se pređe preko Tise.

Po popisu iz 1240, naselje je imalo 27 kuća, to jest oko 125 stanovnika: kmetova, ribara i kočijaša. Najezda Tatara je i ovde ostavila prilične tragove, jer izvori spominju naselje sledeći put tek 1335. kao villa Canysa, to jest selo Kanjiža. Na ovoj teritoriji je u to doba pokrenuta poljoprivreda, ribarska i stočarska naselja (pored Kanjiže naselja Adorjan, Martonoš i Horgoš) su nakon 1526. postala žrtve turske okupacije, sela su se ispraznila, preostalo stanovništvo se povuklo u Martonoš i Sentpeter. Turci su na ispražnjene teritorije, pa tako i u Kanjižu naselili srpsko stanovništvo, međutim česti ratovi u 17. veku su i te stanovnike rasterali i naterali na povlačenje: u drugom delu 17. veka srpsko stanovništvo potpuno je napustilo Kanjižu.

Hrišćanski savez je 20. oktobra 1686. oslobodio Kanjižu od Turaka. Bečki Vojni savet je napušteno naselje Kanjiža ponovo naselio Srbima nakon Karlovačkog mira (1699), koje su angažovali u vojničko-graničnoj službi. Vojnici koji su bili organizovani u konjaničke i pešadijske jedinice su obnovili šančeve kod Kanjiže i Martonoša, koje je Vojni savet 1700. uvrstio u sastav Potiske granične krajine. Ponovo naseljeno utvrđenje koje se u tursko doba zvalo Feldvar (Földvár) je tada dobilo ime Okaniža (Ókanizsa-Stara Kanjiža).

Na prelasku iz 16. u 17. vek, ova teritorija je bila u vlasništvu porodice grofa Šenborna, koji su nakon ugušene Rakocijeve borbe za slobodu u zamenu za ovaj posed dobili Rakocijev krunski posed u Munkaču. Na teritoriji Kanjiže je tada oformljen Tiski krunski okrug sa deset opština: Kanjižom, Martonošem, Sentom, Adom, Molom, Bačkim Petrovim Selom, Starim Bečejem, Srbobranom, Turfijom i Feldvarom.

Nakon proterivanje Turaka iz Banata, 1741. je rasformirana Potiska granična krajina i na osnovu zakonske odredbe XVIII iz 1741, ova teritorija je ponovo naseljena. Jedan deo graničara je otišao, a oni koji su ostali su dobili imanja, njihovi oficiri su dobili titule, a za zajedničku odbranu njihovih prava je osnovan poseban krunski okrug, u koji su spadali Stara Kanjiža i Martonoš. Ovaj okrug je postao deo županije Bač-Bodrog, a Stara Kanjiža je 1751. dobila status poljskog grada (palanke), dozvolu za trgovinu i prava na ubiranje skelarine. Samostalna katolička crkvena institucija je u Kanjiži postojala od 1750, a od 1755. se redovno vode i matične knjige, dok je sama crkva izgrađena do 1768. 

Da bi nadomestili srpske graničare koji su otišli, mađarska komora je iz severnih županija na ovu teritoriju naselila mađarsko stanovništvo: 1753. u Staru Kanjižu, 1771. u Martonoš, a vlastelin Mikloš Karas 1772. i u Horgoš. Pravni status naseljenih Mađara se 1774. izjednačava sa pravima Srba, i od tada naselje dobija ime Stara Kanjiža – upućujući na nacionalnu pripadnost većine stanovništva – kasnije poznata pod imenom Mađarska Kanjiža, dok je susedna nekadašnja Revkanjiža, kasnije Mala Kanjiža dobila naziv Terekkaniža (Törökkanizsa – Turska Kanjiža, danas Novi Kneževac). 

U prvom delu 19. veka, Kanjiža se brže razvijala od Martonoša, ali je zaostajala za Sentom. Periferijalni delovi su bili pogodni za zemljoradnju, za intenzivnije gospodarenje, stoga su se na periferijalnom delu razvili salaši sa imućnim vlasnicima. Kanjiža je bila prometno mesto, zahvaljujući prelazu na Tisi, kao i poštanskom putu Subotica-Temišvar koji je tuda prolazio. U Kanjiži su se rano razvili i esnafi (1777. je osnovan prvi esnaf), imala je značajnu mlinsku industriju, od 1751. je održavala prometnu nedeljnu pijacu. U razvijanju Kanjiže je na sredini 19. veka usledio prekid: za vreme mađarske građanske revolucije, nacionalne i socijalne razlike su dovele do krvavih sukoba. Stanovništvo Kanjiže je učestvovalo u prvom neuspešnom pohodu na Srbobran, zatim vraćajući se odatle – okrivljujući Srbe za svoj neuspeh – razoružali su srpske pripadnike Nacionalne garde zbog čega su srpski stanovnici postali žrtve linčovanja. Na početku 1849, Srbi su se – uz podršku dobrovoljaca – probili uz Tisu i početkom februara istisnuli domobrane iz Kanjiže i Martonoša. Mađarsko stanovništvo koje je strahovalo od odmazde je masovno pobeglo u Horgoš i Segedin. U martu, sa promenom ratne sreće,  su domobrani i gardisti isterali carske srpske trupe iz Martonoša i Kanjiže, i tada su Srbi bili ti koji su pobegli preko Tise u Banat. Kanjiža je 5. avgusta 1849. okupirana od strane carskih trupa, koji su nakon teške bitke prešli preko Tise i potisli umorne mađarske trupe generala Gujona. Do kraja borbe za slobodu u Kanjiži je od 1.311 kuća ostalo samo 105, a izgorele su i crkve i gradska kuća.

Tokom borbe za slobodu je ukinut i krunski okrug, tako da su naselje pripojili županiji 1848. Kmetovi su postali gazde poljoprivrednih imanja, a tako je i Kanjiža povratila svoj status malog grada. Razvoj se ubrzao u godinama nakon sporazuma: do kraja 1880-ih godina, u Kanjiži ima duplo više kuća nego što ih je bilo 1848, postoji železnica koja povezuje Kanjižu sa Sentom, i preko Segedina sa daljim krajevima zemlje. Naselje je sopstvenim snagama 1856. završilo izgradnju zaštitne brane, regulisalo navodnjavanje Velikog rita, zatim je sa nekadašnjim opštinama krunskog okruga 1870. otkupila od države pašnjake koji su pripadali opštini i nastavili da upravljaju njima zajedničkim snagama da bi pokrili sve veće zajedničke troškove.

Naselje se povećalo na zapadnom delu, tako su oformljene četvrti, koje su na početku nazivali i desetinama: Kereš, Topart (Obala jezera), Pijačni trg i Part (Obala). Između Kereša i Toparta su u početku postojali vinogradi i bašte, 1850. je ovde izgrađeno 60 kuća, čiji broj se u naredne tri i po decenije povećao skoro tri puta, i na taj način je nastala i peta četvrt Kanjiže, Novi Grad (Újváros). Ušće Kereša je presecao put koji vodi do Martonoša, gde je 1860. izgrađen i most i nasip. U godinama od 1870, na martonoškom putu sa druge strane reke Kereš je takođe započelo parcelisanje i izgradnja novih kuća, i tu je nastala šesta četvrt grada, Selo (Falu). Ovde je 1872. osnovana brodska luka na Tisi u Kanjiži. Od 1885. postoji most koji povezuje grad sa Novim Kneževcem na drugoj strani.

Kraj 19. veka je period postepenog razvoja u Kanjiži, povećava se i broj stanovnika (1850. je 9.407, 1857. je 11.074, 1880. je 13.689, 1890. je 15.494, 1900. je 16.532). Tokom 1900. izgrađen je i manastir i ženska škola redovničkog reda nazvanog po Našoj Gospi, tih godina je osnovana i opštinska kuća za siromašne, koja je bila povezana sa sirotištem i institutom za negu starih osoba. 1904. godine, naselje zvanično uzima ime koje je korišćeno od 1774, a ozakonjeno 1848, Kanjiža. 12. marta 1908. dobija pravni status grada sa uređenim većem, čiji privredni život se zasniva na prerađivačkoj industriji, manufakturi, motorizovanom mlinu i industriji izrade građevisnkog materijala. Herman Grinfeld, lokalni preduzetnik je 1903. osnovao prvo akcionarsko društvo pri fabrici za izradu cigle i crepova u Kanjiži.

Trgovina je u najvećoj meri bila zasnovana na trgovini žitaricama i stokom, u konglomerat Kanjiže su spadali Martonoš i Novi Kneževac. Prva kreditna institucija, Staro- i novokneževačka štedionica je osnovana 1869.

Nakon dobijanja prava uređenog veća (1908), desio se još jedan poletni talas: izgrađena je Gradska kuća 1911, a 1912. katolička crkva Svetog Pavla, 1913. lekovita banja u Narodnom parku. Početak I Svetskog rata je presekao poletnu urbanizaciju, u ratu je stradalo oko pet stotina stanovnika, a trijanonskim sporazumom je grad odvojen od Mađarske.

Naselje koje je pripojeno Kraljevini Srba, Slovenaca i Hrvata je 1920. dobila ime Stara Kanjiža, a pogranični geografski položaj i preovladavajuće mađarsko stanovništvo nije pogodovalo novom državnom razvitku. Putem jugoslovenskih agrarnih reformi i politike naseljavanja, na neokrčene pašnjake kod Kanjiže je naseljeno slovensko stanovništvo, osnovana su zatvorena naselja (Velebit i Vojvoda Zimonjić) za naseljenike iz Like. Nakon bečke odluke, Kanjiža je ponovo pripala Mađarskom Kraljevstvu, tada su iz okoline internirani slovenski naseljenici i na njihova mesta su dovezeni Sekelji iz Bukovine, koji su nakon tri godine, kada je ponovo uspostavljen južnoslovenski sistem, ponovo raseljeni.

Sovjetska vojska je 8. oktobra 1944. oslobodila Kanjižu, i odmah nakon toga je formiran prvi lokalni narodnooslobodilački komitet od isključivo srpskih članova. Krajem oktobra, početkom novembra su krenuli da skupljaju ljude na osnovu raznih lista. Uhapšene osobe su prvo pretukli i mučili, zatim je većina njih pogubljena u jednom od tri talasa: broj žrtava iz Kanjiže je tada dostigao 300.

Nakon Drugog svetskog rata, usledio je period velikih potresnih događaja – kolektivizacija poljoprivredne proizvodnje, preuzimanje fabrika i pogona od strane države, raskid sa Staljinovim režimom – prilikom kojih lokalna poljoprivreda i industrija nije mogla da se pomeri sa mrtve tačke, dok su na periferiji Kanjiže tradicionalna salaška gazdinstva polako odumirala. Više naselja se pojavilo grupisanjem salaša van grada: Orom, Doline, Novo Selo i Mali Pesak.

Do sredine i poslednje trećine 20. veka, stanovništvo Kanjiže se postepeno smanjivalo, a dostiglo je apsolutno dno 1961. kada je izbrojano 10 722 stanovnika. Nakon toga je zabeležen blagi rast, zahvaljujući privrednom poletu (poljoprivreda, prerađivačka industrija, uslužna industrija, početak proizvodnje nafte, izgradnja puteva) ali od 1991. ponovo može da se primeti pad, prvenstveno povezan sa odlaskom iz ovih krajeva. Nakon poplave Tise 1970, izgrađena je nova brana na istočnom delu grada, reku Kereš su napunili peskom izvađenim iz Tise i tu je izgrađeno novo naselje. Poljoprivredna srednja škola je izgrađena 1965, zatim je napravljen i bioskop, a 1980. je sa radom započela i nova gradska banja i rekreativno-rehabilitacioni centar.