Tiszavidék


IPA

CSS Templates 1 CSS Templates 2 CSS Templates 3 CSS Templates 4 Flash Templates 1 Flash Templates 2 Flash Templates 3 Flash Templates 4

MARTONOŠ

Položaj, neseljenost

Martonoš (na mađarskom Martonos) se nalazi na severnom kraju Srbije, u severnobanatskom okrugu i spada pod upravu opštine Kanjiža. Zauzima površinu od 52,2 km², ukupna naseljenost 2002. je iznosila 2183 osobe, gustina naseljenosti je 44 ljudi/km². Grad pobratim Martonoša je Alđe (Algyő) iz županije Čongrad.  

 

Istorija

 

Poreklo imena ovog naselja se ne zna sa sigurnošću. U drugom delu 19. veka, 1864. tadašnji seoski beležnik Ištvan Kovač je došao do zaključka da je jedan ribar koji se zvao Marton živeo na uzvisini koji se zvao Zlatna planina (Aranyhegy), na kojoj se nalazi selo danas. Međutim, verovatnije je da je ime naselja povezano sa imenom manastira Sveti Marton. Po jednoj drugoj teoriji, etimologija imena naselja se vezuje za rečcu "mart" koja u mađarskom označava strmu obalu Tise.

U pisanim dokumentima naselje se prvi put spominje 1237. u vezi sa manastirom Mortinus. U jednom drugom dokumentu iz 1335. se spominje već kao opština. I kasnije se ime Martonoš često spominje u raznim dokumentima prilikom davanja zemljišta ili spisima koji spominju događaje vezane za obilazak granica.

Tokom turske okupacije, 1552, jedna grupa sastavljena od martonoških vitezova je odnela pobedu nad Turcima. Ovu slavnu vojnu akciju je u svojoj pesmi Segedinska pretnja ovekovečio Šebešćen Tinodi Lantoš. Naselje je 1554. ponovo pao pod nadležnost Turaka, ali sa svega tri kuće koje su plaćale porez. U vreme turske okupacije je veoma moguće da je naselje bilo u vlasništvu Antala Rondiča, pošto postoji pisani trag o tome da je 1564. podneo žalbu leleskom kapelanu jer su Ferenc Gemeš i Balaž Kamuti želeli da prisvoje jedan deo njegovog martonoškog poseda za sebe.

Izvori iz 17. veka svedoče o tome da je vlasnik sela bio Janoš Gombkete, tačnije da je 1677. Pal Vataji na mađarskom jeziku vodio prepisku sa martonoškim sudijama u slučaju pustara kod Pustaeđhaza. Kao zaključak rata protiv Turaka, 1686, hrišćanske trupe su odnele konačnu pobedu nad osmanlijama. Međutim potpuno proterivanje iz ovih krajeva se malo oteglo zbog prilično stamenih položaja koji su zauzeli uz Tisu.

Iz tog razloga, radi zaštite graničnih regija, Habzburška vlada je ponovo oživela delatnost graničara. U ove krajeve je naseljena vojnička klasa koji su u zamenu za određene beneficije bili vojni da doživotno služe pod oružjem. O odbrani Tiske granične regije, pa tako i okoline Martonoša su se brinuli pretežno srpski vojnici i regruti. Srpski vojnici koji su bili stacionirani u Martonošu su 1688. hteli da napuste svoje položaje zbog neredovnih isporuka hrane i zbog kojih je nestašica životnih namirnica poprimila alarmantno stanje. Riznica se trudila da reši problem manjka namirnica, ali zarad snabdevanja vojnika, i građani Martonoša su morali da podnesu određene žrtve.

Osnivanje pogranične regije i pojavljivanje velikog broja srpskih vojnika je imalo dugoročne posledice po pitanju nacionalnog sastava stanovništa. Dan pre bitke kod Sente, iz tog naselja je krenula jedna grupa Turaka ka Segedinu, dok je iz Segedina kapetan Roža krenuo sa mađarskim trupama ka Senti. Dve grupe su se susrele kod Martonoša i sukobile se na teritoriji današnjeg vinograda kod Budžaka.

Na početku 18. veka, vlastelin teritorije je bio baron Gracić, čijim posredovanjem je Martonoš dobio polovinu od praznih pustara kod Horgoša i Sentpetera. Likvidacija granične regije je započeta 1750, kada je po kraljevskom nalogu deset vojnih šančeva pored Tise bilo raspušteno i stavljeno pod upravu građana. Vladar je 28. juna 1751. darovao naselju dokument o oslobođenju i uredio Tisku regiju, i na taj način obeštetio srpske graničare. Tada su naselja koja su pripadala vojnoj upravi sva koristila slične pečate sa grbom: ispod kraljevske krune se nalazio orao i godina 1751. Ispod toga, u malom krugu jedan vojnik drži plug. Kružni natpis je sledeći: "Sigil, loci, coron. Martonos."

Činjenica je da je srpski narod u to doba dobijao određene prednosti i na taj način zatrovao svoj odnos sa stanovništvom mađarske nacionalnosti. Vremenom su strasti prevladale i zbog toga je odluka Marije Terezije donešena 1. avgusta 1774. izjednačila prava rimokatoličkog stanovništva Tiske regije sa Srbima. Ove privilegije je Franc Jozef 14. marta 1800. još ojačao.

Martonoš je ranije dobio dve pustare na korišćenje – pustare Horgoš i Sentpeter – koje je mogao da zadrži do 1769. Tada je Janoš Zbšiko, vlastelinski pravnik Komore bespravno oduzeo to zemljište, zatim je Komora 1771. prodala zemlju Miklošu Karasu za 15 000 forinti, koji je tom prilikom odvojio i jedan deo močvare sa trskom od naselja. Zbog ovih događaja, Martonoš je pokrenuo tužbu protiv Komore 1779. i dobio parnicu.

U drugom delu 18. veka usledio je polet poljoprivredne proizvodnje, sve veću površinu su pokoravale moderne biljne kulture (paprika, paradajz, kukuruz), a pored svega toga 1781. su se pojavili i uzgajivači duvana. Tokom 1784. značajno je porastao broj mađarskih rimokatoličkih vernika, u tolikoj meri da je došlo vreme da se razmišlja o parohiji i školi za njih. Na početku 19. veka, 1811. izgrađena je crkva i sveštenički dom, 1827. su esnafsku dozvolu dobili kovači, kolari, krojači i obućari.

Zakonska odredba IX iz 1848. je ukinula Potisku graničnu regiju. Borba za slobodu 1848/49. i nacionalne različitosti su imale uticaj i na stanovništvo južne regije, ali je Martonoš do 2. februara 1849. ostao u srazmernom miru. Međutim, nakon gubitka Sente, naoružani stanovnici koji su bili prisiljeni na povlačenje su svoj bes iskalili na martonoškom srpskom stanovništvu, i tom prilikom su ubili 78 ljudi.

U drugom delu veka naselje se lepo razvijalo, a broj mađarskog stanovništva se postepeno povećavao. Sveštenik Bela Šimrak je pokrenuo inicijativu 1906. da se u Martonošu izgradi manastir koji bi podržavao školu od šest razreda. Njegova molba je podržana i kao rezultat, u novoizgrađenoj zgradi je 1. septembra 1908. mogla da krene školska nastava. Obrazovanje je bilo besplatno i za devojčice i za nekatoličku decu. Posvećenje manastira i škole obavljeno je 12. novembra 1908. U tim godinama se stekao osećaj da bi opština trebala da dobije malo sjedinjeniju sliku, i tom prilikom je inžinjer Pal Vadas iz Baje izvršio uređenje ulica i trgova u Martonošu.

Tokom I Svetskog rata, život je izgubilo 165 vojnika iz Martonoša, a na one koji su ostali kod kuće su se sručili užasi graničnog uređenja povodom trijanonskog sporazuma. U godinama Drugog svetskog rata, 1941-1942, Srbi u Martonošu su bili pošteđeni ratnih užasa. Crvena Armija je 8. oktobra 1944. zauzela naselje i gotovo su ga odmah i sravnili.

Katolička crkva je poharana, dokumenti koji su tamo nađeni su uništeni. Nažalost, istu sudbinu je doživela i arhiva biblioteke. Katoličkog sveštenika, Mihalja Vermera zajedno sa još 22 ljudi je uhapsio narodno oslobodilački komitet. 1. i 2. četa 13. pešadijskog bataljona Jugoslovenske Oslobodilačke Vojske su vršili pretres kuća i tom prilikom su pogubili 25 ljudi mađarske nacionalnosti.