Tiszavidék


IPA

CSS Templates 1 CSS Templates 2 CSS Templates 3 CSS Templates 4 Flash Templates 1 Flash Templates 2 Flash Templates 3 Flash Templates 4

SENTA

Položaj, naseljenost

Senta (na mađarskom Zenta) leži na severnom delu Srbije, kao i Autonomne Pokrajine Vojvodine, na desnoj strani Tise, na 42 kilometara južno od srpsko-mađarske granice. Pod upravu opštine Senta spadaju četiri seoska naselja: Gornji Breg, Bogaraš, Tornjoš i Kevi. Predeo koji pripada gradu ali se nalazi van njenih granica i teritorije sela se dele na okruge.

Po popisu iz 2002, opština Senta ima 25 568 stanovnika (Gornji Breg 1926, Bogaraš 724, Tornjoš 1766, Kevi 887 stanovnika), od kojih se 20 302 nalazi na teritoriji grada od 166,8 km². Procenat od 81% su Mađari, 9% Srbi, 10% ostalih nacionalnosti. Gradovi pobratimi su: u Mađarskoj I. okrug Budimpešte, Hodmezevašarhelj, Tereksentmikloš, Dabaš i Gedele (prijateljska samouprava), u Srbiji Medijana (okrug grada Niša), u Slovačkoj Dunajska Streda (Dunajská Streda), u Sloveniji Kranj, u Ukrajini Munkač (Mukacseve, prijateljska samouprava), zatim u Rumuniji Kristuru Sekujesk (Cristuru Secuiesc).

 

Grb

 

Na svetloplavom polju opštinskog grba se nalaze dva zlatna ključa položena u obliku slova X, sa drškama na dole. U drškama se nalazi po jedna srebrna kečiga, vodoravno položena i leđima okrenuta jedna drugom. Između ključeva, na sredini polja se ističe zlatni klas žita sa zelenim listovima. Na štitu se nalazi krunisani šlem sa spuštenom rešetkom, plašt na desnom delu grba je zeleno zlatan, na levom crveno srebrn. U pečatu, klas i kečiga označavaju nesvakidašnje razvijenu poljoprivredu i ribarstvo, a dva ključa simbolizuju imenodavca peštanskog kaptola, odnosno sveca zaštitnika grada Sente, Svetog Petra.

 

Istorija

 

Okolina Sente je već u praistoriji bila naseljena, zahvaljujući blizini reke, i prirodno-geografskim bogatstvima. U ovom kraju izmenjali su se mnogi narodi, kulture, i doživeli svoje uspone i padove. Kraj tome je u 9. veku učinilo mađarsko osvajanje domovine, kada su se Mađari naselili u Panonskoj niziji u dnu Karpata. U isto vreme je činjenica da o ovom periodu postoji jako malo informacija, i to pretežno u odlomcima.

Prvi pisani trag u dokumentima potiče iz 1216, kada se spominje "senćanski samostan" u vezi sa slučajem poklanjanja zemljišta. Tokom tog veka, na levoj strani Tise je funkcionisao gaz, a formiralo se i malo naselje poznato pod imenom Zyntharew.

Neki izvori na latinskom jeziku iz 13. veka već nedvosmisleno spominju današnje naselje, kada pišu o selima Zentha ili Zyntha. U vezi sa poreklom imena i njenim značenjem su na površinu isplivala mnoga viđenja. Po lingvisti Janošu Jerneiju, reč "zenta" ili "zinta" je kumanskog porekla, a znači pustu zemlju. Đula Dudaš međutim tvrdi, da je turanskog porekla, ali ne pruža objašnjenje značenja.

Najezda Tatara nije poštedela naselje, selo koje je krenulo da se razvija bilo je porušeno do temelja. U 14. veku je polako počelo selo da se oporavlja, a u drugom delu tog veka Senta je postala vlasništvo budimskog Kaptola. Naselje je imalo pravo na ubiranje naknade od prelaska reke Tise, odnosno mogli su da zaustave prevoz robe preko reke i da je ocarine.

Drugi deo 15. veka doneo je ozbiljne rasprave i oružane sukobe sa gradom Segedinom. Konflikt je izazvala carina koja se ubirala kod senćanskog prelaza na Tisi. Segedinski građani imali su zemljišta i vinograde na Fruškoj gori, kao i na teritoriji Petrovaradina i Kamenice. Segedinski građani su sa svojih imanja prevozli vino i vinski mošt nakon berbe preko Tise u Segedin. Segedinski vinogradari su 1469. dobili od kralja Matije oslobađanje od carine na svoja vina. Međutim, bez obzira na to, na senćanskom prelazu su činovnici Kaptola zaustavljali brodove i hteli da ih ocarine. Segedinski glavni sudija se tada uputio molbu kralju, te je vladar uputio naredbu budimskom Kaptolu da se pridržava privilegija koji su Segedinci imali. Ali ni tada nisu prestali pokušaji nametanja carine, tako da je vladar dopustio Segedincima da zauzmu Sentu da bi povratili svoja dobra koja su zadržana na carini. Situaciju je konsolidovao ugovor iz 1475, u kome su Segedinci priznali obavezu plaćanja carine, a Senćani su zauzvrati pristali da smanje troškove carinjenja.

Senta je tada već bila varoš, imala je crkvu i nedeljnu pijacu. Štaviše, u ovom periodu je imala i samostan, pošto su se tu naselili franjevci i 1494. podigli svoj samostan od donacija stanovnika. Vladar, Laslo II je 1. februara 1506. izdao povelju u Budimu, u kome Sentu proglašava slobodnim kraljevskim gradom. Šta je ovo tačno značilo za senćanske građane? Između ostalog i to da je nad njima zakon mogao da sprovodi samo gradski sud, sami su mogli da biraju svoje predstavnike grada, nisu dugovali prisilni rad nikome, porez su plaćali godišnje u određenom iznosu kralju, svojim bogatsvom su mogli slobodno da raspolažu, odnosno slobodno su mogli da kupuju, prodaju i daju u nasledstvo. I naravno, slobodno su mogli da koriste pečat sa crvenim voskom.

Ova povelja je bila značajna prekretnica u istoriji Sente, jer zbog privilegija garantovanih poveljom, u gradu su se nastanile mnoge zanatlije i trgovci, na taj način dajući polet privrednom životu grada. U ovom periodu postoje podaci da su senćanski đaci i studenti učili na dalekim univerzitetima, na primer u Krakovu. Pri sredini 16. veka, razvoj grada je naglo stao, sa jedne strane zbog seljačke bune vođene Đerđom Doždom (1514), sa druge strane zbog najezde Turaka nakon Mohačke bitke (1526). Naselje je odumrlo, stanovnici su ili pogubljeni ili zarobljeni. Preko reke Mureš su 1553. nadirale hrišćanske vojske na Segedin, koju su uspele i da povrate dok su Turci napadali okolna sela ("segedinska opasnost"). Tokom ovih događaja, stanovnici Sente su nestali. Naselje je nedugo zatim ponovo naseljeno, ali je ukinut status slobodnog grada. Stanovnici su tada uglavnom bili Srbi i Makedo-romani.

Tokom 1680-ih, vreme je teklo uglavnom u procenjivanju štete od turske okupacije. Nakon ponovnog zauzimanja Budima 1686, hrišćanske trupe su krenule na jug, tako da je Segedin stavljen pod opsadu. U međuvremenu je stigla vest da stiže pojačanje turske vojske iz pravca Petrovaradina. Trupe koje su držale Segedin pod opsadom su se sukobile sa turskom vojskom sredinom oktobra 1686. na takozvanom Orompartu. Prva bitka se završila pobedom hrišćanskih trupa, a nakon toga su Turci predali Segedin. Međutim, opasnost ovim nije izbegnuta, iako je Osmanlijsko carstvo malo oslabilo, i dalje je imalo još nekoliko iznenađenja za hrišćansku Evropu. Naime, 1695. na tron je stupio Mustafa II, koji je odlučio da ponovo zauzme Mađarsku. Nedugo zatim je pokrenuo svoj pohod sa vojskom od 40-50 hiljada ljudi i na samom početku, 7. septembra 1695. zauzeo utvrđenje Lipa, zatim je 21. septembra okružio vojsku grofa Veteranija kod Lugoša i skoro je potpuno eliminisao. Ratni događaji u leto 1697. su izuzetno pogodovali turskoj vojsci, napredovali su ka sredini zemlje neverovatnom brzinom. U međuvremenu, car Leopold I je predao mesto komandanta vojske princu Eugenu Savojskom. Druga senćanska bitka 11. septembra 1697. pokazala se kao presudna, jer se nakon toga Mađarska potpuno oslobodila stege turskih vlasti. Takođe je značajna u evropskom kontekstu, jer je zaustavljeno širenje turske vojske na celom kontinentu.

Nakon proterivanja Turaka, bečki dvor je 1702. organizovao Potisku vojnu granicu, a u senćanske granične regije naselila srpske graničare. Austrijski car Karlo III je 1715. otvorio kancelariju u naselju, međutim carina na Tisi nije ostvarivala značajniji prihod. Marija Terezija je 1751. izdala nalog da se reorganizuje okolina Tise i daje im privilegiju Krunskog Distrikta (Potiski Krunski Distrikt), na taj način dajući privredne privilegije stanovništvu koje je tu živelo ili se naselilo, što je imalo povoljan uticaj na razvoj okoline.

Uprkos privilegijama, srpski graničari i njihove porodice su se masovno raseljavale u Rusiju i u Temiški Banat. Tokom 1750-ih godina, stigli su naseljenici iz regije između Tise i Dunava i iz severnijih županija, koji su se bavili uglavnom poljoprivredom i zemljoradnjom. Postepeni razvoj je skoro prekinut 1769. zbog vatrene stihije koja je skoro sve uništila, ali uz pomoć Komore, naselje je uskoro ponovo uspostavljeno i izgrađeno. U drugom delu 18. veka, Senta je krenula ubrzano da se razvija. Uzgajala se jagoda, držale su se svilene bube, cvetala je zanatska industrija. Grad je uzgajao na površini od skoro 25 hiljada hektara stoku, konje, ovce i svinje.

U događajima 1848-49. se i senćansko stanovništvo trudilo da učestvuje, do kraja 1848. iz grada je otišlo 75 regruta. Srbi su krenuli u napad u januaru 1849. Tada je vođstvo nad senćanskom nacionalnom gardom preuzeo zemljoposednik Ištvan Majoroš, i dao da se oko grada iskopaju šančevi. Srbi su 29. januara uputili poziv na predaju i obećali da niko neće biti povređen. Međutim poziv nije prihvaćen, tako da su poslati glasnici u Segedin da zatraže pomoć, međutim pošto pomoć nije dobijena, glasnici se nisu vratili u grad. Srpska vojska je 1. februara stigla ispod zidina Sente. Majoroš je dao se pogube njihovi glasnici, nakon čega su Srbi pokrenuli napad. Šačica nacionalne garde, zajedno sa Majorošom je pobegla pred nadmoćnijim protivnikom, tako da je civilno stanovništvo ostalo nezaštićeno. Grad je spaljen, svi koji su nađeni su nabijeni na kolac. Stanovništvo je polako uvidelo nemilosrdne događaje borbe za slobodu. Pravi vidljivi razvoj započinje tek nakon nagodbe 1867. Izgrađene su javne građevine, osnovane su škole, obdaništa, a 1873. je izgrađen i prvi drveni most preko Tise. Tokom 1880-ih godina sa radom su započeli i veći pogoni, pogonski mlin velikog kapaciteta fabrika cigala. Tokom 1889. izgrađena je železnička linija Subotica-Horgoš-Senta-Bečej, odnosno linija Subotica-Orom-Senta, tako da je naselje moglo da se uključi u državnu železničku mrežu, kao i u ekonomski krvotok. Tokom 1895. godine u grad je uvedena i električna rasveta, a i trotoari su asfaltirani. U poslednjoj deceniji veka, grad je već imao realnu gimnaziju, građansku devojačku školu, osnovnu i zanatsku školu, poljoprivredni centar za obuku, bolnicu, železničku stanicu kao i pristanište za parobrod, poštu i telegraf. Tokom 1899. je izgrađena i telefonska mreža. Razvoj nije stao ni u decenijama nakon prelaska vekova. 1907. je izgrađen kej oivičen alejom divljih kestenova, zatim i tiski gvozdeni most. Godinu dana kasnije je osnovano radničko naselje u gradu, koje je tada bilo jedinstveno na nivou cele države, zarad olakšavanja stambenih problema.

Gradska kuća i velika crkva u njenoj blizini su izgorele tokom 1911. Tada je grad odredio izgradnju nove Gradske kuće, ali se u isto vreme centar grada proširio sa više građevina koje danas imaju značaj spomenika. Nakon I Svetskog rata, Senta je pripala novoj južnoslovenskoj državi. Kao posledica smene režima, privredni razvoj grada je naglo stao. Zbog oduzimanja zemljišta i nove zemljišne reforme, nekadašnje bogatstvo i sjaj grada je naglo iščilelo.

Tokom Drugog svetskog rata, grad je pretrpeo posledice političkih igara. U drugoj godini rata, 12. aprila 1941. u grad su prodrle mađarske trupe i ponovo preuzele Sentu. Tri godine kasnije, 8. oktobra 1944. grad su zaposele trupe Crvene Armije. Jedva mesec dana kasnije, 9. novembra, Srbi su pogubili 64 građana Sente.

Nakon rata, započela je ponovna izgradnja. Stanovništvo je živelo pretežno od poljoprivrede. Početkom 1960-ih godina je izgrađen novi most na Tisi, odnosno fabrika šećera, koja je značajno doprinela razvoju industrije. Vremenom se južno od grada razvio jedan industrijski okrug, a izgrađena je i luka. Nažalost, luka je izgrađena na poprištu nekadašnje senćanske bitke.